प्रतारणा (भाग एक)

बेचाळीस वर्ष पूर्ण झाली आज आपल्याला. मागे वळून पाहताना अभिमान वाटावा अशीच वाटचाल होती की. तरीही एक हुरहूर का आहे मनात? काही तरी करायचं राहून गेलंय का? पुन्हा पुन्हा विचार करून पहिला. तरी पण मन शांत होत नाहीये.

आई आप्पांनी परिस्तिथी नसताना शिकवलं. आपणही त्यांच्या कष्टाचं चिजचं केलं की. समाधानकारक नोकरी आहे बँकेत. कर्जाने का होईना चार खोल्यांचं घर आहे मुंबईत. आईच्या नात्यातली मुलगी सून म्हणून आणली तिने घरात, आता नक्षत्रां सारखी दोन मुलं आहेत.

आई आप्पा नातवंडांच्या किलबिलाटात समाधानी आहेत. सौ तिचं ऑफिस, घर, आणि माहेर ह्या सर्वांत व्यस्त आहे, आणि खुशही आहे. मुलं आप आपल्या शाळेत रमलीयेत. देवाच्या कृपेने काही कमतरता नाहीये. मग ही रुखरुख का? ही अस्वस्थता का?

बालपणीचा मित्र मदत करेल असं वाटलं म्हणून त्याच्याशी पण दीर्घ चर्चा करून झाली, पण निष्कर्ष काही नाही. आला दिवस ढकलत होतो, दिवसभरातील सगळी कामं यंत्रवत सुरू होती. कोणत्याच भावनेचा साधा लवलेशही कुठे नाही.

अश्यातच बँकेत भरती सुरू होती आणि माझ्या खात्यात चार नवीन कर्मचारी रुजू झाले. त्यात होती राधिका, सर्व सामान्य घरातलीच, अठ्ठावीस वर्ष वय असेल. चार चौघात उठून दिसेल असं रूप आणि विचारही तसेच.

सहा आठ महिन्यातच वागण्या बोलण्यात बरीच मोकळीक आली होती, कामात तर तरबेज होतीच. घरी आई बाबा आणि लहान भाऊ. वडील पोस्टात कारकून होते. तर लहान भाऊ अजून शिकत होता. म्हणजे राधिकाच्या कमाईवर बरीच बडदास्त होती. तिच्या आत्मविश्वासावर मात्र ह्या पैकी कोणत्याच गोष्टीचा विपरीत परिणाम झाला नव्हता.

नेहमी नीटनेटके कपडे आणि शोभेल असा मेकअप. राहणीमान ही दर्जेदार होतं. ऑफिस मधील तरुण आणि मध्यमवयीन सुद्धा आता तिच्या मागे पुढे करताना दिसत होती. सगळ्यांशी तिचं पटतं होतं. कोणाला दुखावत नव्हती किंवा कोणाशी उगीच लगट करताना ही कधी कानावर पडलं नव्हतं.

मग अवांतर गप्पा व्हायला लागल्या. तिच्या वयाला न झेपणारी विचारांची समृद्धी आणि समजूतदार पणा होता तिच्याकडे. कदाचित आयुष्याने शिकवलं असेल.

"सर राग येणार नसेल तर एक विचारू?" एका संध्याकाळी राधिकाने कॉफी घेत विचारलं.

"असं काय विचारणार आहेस?"

"वैयक्तिक विचारायचं आहे, तुमची परवानगी असेल तर विचारते, आणि तुम्हाला नसेल सांगायचं तरी चालेल."

"बरं विचार" मी परवानगी दिली.

"सर, तुम्ही आतून उदास आहात असे दिसता. वरून वरून जरी तुम्ही सामान्य दिसत असलात तरी, आत काही तरी खदखदतय. काही बिनसलंय का?"

"हा काय उद्धटपणा आहे?" मी रागावूनच विचारलं. तशी ती माफी मागून निघून गेली. दुसऱ्या दिवशी शनिवार, बँक बंद होती. तिचा प्रश्न मला विचार करायला भाग पाडून गेला. मग मी घरी सौ ला,  माझ्या बाल मित्राला, एका जवळच्या सहकाऱ्याला विचारलं की मी दुःखी कष्टी वैगेरे वाटतो का?

सगळ्यांनी नाही असंच उत्तर दिलं. मग सोमवारी ऑफिसला आलो आणि राधिकच्या बोलण्यात काही तथ्य नाहीये हे तिला सांगावं म्हणून केबिन मध्ये बोलावलं.

"बस राधिका, तुझ्या प्रश्नावर बराच विचार केला मी."

"सॉरी सर, माझी चुकी झाली. लहानतोंडी मोठा घास घेतला मी."

"तरी पण मला आधी सांग तुला असं का वाटलं? आणि मी माझ्या जवळच्या माणसांकडे पण बोललो ह्या बद्दल आणि उत्तर आहे की मी आतूनही दुःखी नाही आणि बाहेरूनही नाही." मी काहीश्या विजयी मुद्रेने म्हंटलं.

"सर फार छान झालं की माझा अंदाज चुकला."

"मी माझ्या करिअर मध्ये यशस्वी आहे, कौटुंबिक जीवनात समाधानी आहे, सामाजिक जीवनात माझा म्हणावा तसा दबदबा आहे. अजून काय हवं माणसाला आयुष्यात? सर्व बाजुंनी खुश आहे मी. आणि म्हणूनच तुझा अंदाज चुकला आहे."

"पण सर, वैयक्तिक जीवना बद्दल विचारलं होतं मी. करिअर, कुटुंब आणि समाज हे तुमच्या पासून वेगळं केलं तर तुम्ही खुश आहात? माणूस म्हणून आनंदी आहात?" आजच्या तिच्या प्रश्नाने मला जमिनीवर आदळलं होतं. इंटरकॉम वर फोन आल्याने ती निघून गेली पण मी दिवसभर विचारातच पडलो.

माझा अहंकार दुखावला होता, बारा चौदा वर्षांनी लहान असून अगदी मर्मावर बोट ठेवलं होतं तिने. माझी ज्ञानलालसा शांत बसू देईना. घरी येऊन आप्पांशी बोललो सविस्तर. आंतरिक सुखाबद्दल विचारलं, तेव्हा कळलं की ज्ञान हवं असेल तर गुरू करायल हवं.

आठवडाभर आंतरिक सुख कसं मिळेल हाच विचार करत होतो, बाल मित्राला विचारलं, आंतरिक सुख हा शब्दही त्याचा गावी नव्हता. शेवटी राधिकाला शरण जायचं ठरवलं.

"राधिका, मला जाणून घ्यायचं आहे. तुला आंतरिक सुखाबद्दल काय माहीत आहे?" मी न राहवून तिला विचारलंच.

"पण त्या आधी मला सांगा, माझा अंदाज बरोबर होता ना?"

"हो, बऱ्याच दिवसांपासून मला पण जाणवतंय की काही तरी सलतय मनात. काही तरी कमी आहे. पण कळत नाहीये. तुझा अंदाज एकदम बरोबर आहे. पण तु असा अंदाज कसा बांधलास?"

"सांगेन, पण असं घाईघाईत नाही. तुम्हाला हरकत नसेल तर ऑफिस नंतर मरीन ड्राईव्हला आरामात बसू." असं बोलून ती निघाली. फक्त ऐकूनच मला घाम आला होता. कसं शक्य आहे ह्या वयात असं करणं. एक मुलगी असून असं बोलू शकते ती? काय बोलतील लोकं? ना ना विचार मनात येत होते. राधिकाच्या चारित्र्यावर ही संशय येत होता. आठवडा झाला तरी असं करायला मन धजावत नव्हतं. शेवटी मनाचा हिय्या करून शुक्रवारचं ठरलं.

ऑफिस सुटल्यावर फोर्ट वरून मरीन ड्राईव्ह ला आलो. खूप अपराधी वाटत होतं पण खूप उत्सुकता दाटली होती मनात.

"बसा सर. रिलॅक्स, येवढे अवघडून का बसला आहात? तुम्हाला कोणी बघत नाहीये इथे. मुंबईत इतका वेळ नाहीए कोणाकडे. तेव्हा आरामात बसा आणि मोकळे पणाने बोला."

"तसं काही नाही" मी उगाच काहीतरी बोलायचं म्हणून बोललो आणि अवघडलेलं हसलो.

"सर, आता वर्ष होईल मला बँक जॉईन करुन. खूप चांगला अनुभव आहे माझा तुमच्यासोबत काम करण्याचा. पण सर मला माणसं वाचता येतात, आणि ती ही अचूक. दैवी देणगी म्हणा हवं तर. आणि तुम्ही तर संथ पाण्यासारखे आहात, अगदी तळापर्यंत दिसतंय."

"मला काही सुचत नाहीये."

"सुचेल, आधी तुम्ही हे विसरा की तुम्ही मॅनेजर आहात आणि मी तुमची सहकारी. दोन सामान्य माणसं बोलतायत असं संभाषण झालं तर फ्रुटफुल होईल."

"राधिका, तुला विचारांची श्रीमंती आहे, हे मला आधीच ठाऊक होतं. प्रथमदर्शनी तुला आंतरिक समाधान लाभलंय असं दिसतंय. खरं आहे का?".

"तुमच्या बद्दल बोलूया आज, माझ्याबद्दल तुम्हाला हळू हळू कळेलच. तुमच्या मनातल्या प्रश्नाचं उत्तर माझ्याकडे आहे."

"हा तुला अतिआत्मविश्वास नाही वाटत आहे का?"

"ठीक आहे सर, मी तुमच्याबद्दल मला जे वाटतयं ते  बोलते. तुम्हाला पटलं तर पुढे बोलूया नाहीतर भेळ खाऊन घरी जाऊया. सिम्पल.

"चालेल." आता आलोच आहोत तर ऐकून घेण्यात काय हरकत आहे, म्हणून मी थोडा सैलावुन बसलो.

"तुमच्या मनातील हुरहूर स्पष्ट दिसतेय मला. मला सांगा तम्हीच ब्रेड विनर ना घरात? आणि जवळजवळ शून्यातूनच हे विश्व उभं केलंय ना? ते घेतलेले कष्ट आणि परिस्थितीची असलेली जाण हे  स्पष्ट दिसतय तुमच्याकडे बघून. साधारण भारतीय आणि त्यातल्या त्यात महाराष्टीय घरातल्या कर्त्या पुरुषा प्रमाणे तुम्ही सुद्धा तुमच्या आधी बाकीच्यांचा विचार करता ना? त्यांची स्वप्नं, त्यांचं सुख..सारं काही कुटुंबासाठी. आणी त्यांच्या सुखातच सुख मानायचं. राईट? स्वतःला काय हवंय ते माहीतही नसावं कदाचित, बरोबर?" अविरत बोलत होती राधिका.

"सर, कुठे हरवलात? मी कोणी ज्योतिषी नाहीये,पण ही नोकरी लागण्या आधी एका मनोचिकित्सका कडे अकाउंट बघत होते. तेव्हा पासून माणसं वाचायचा छंद लागला. सगळ्यांनाच सांगत बसत नाही हे पण तुमच्या बद्दल आदर आहे म्हणून बोलले." तिच्या बोलण्याने मंत्र मुग्ध झालो होतो मी.

"हवं तर विचार करा जर ह्यातल्या एकाही प्रश्नाचं उत्तर हो असं असेल तर पुढच्या शुक्रवारी इथेच भेटू. नाहीतर लहान समजून मला माफ करा."

ती निघून गेली आणि बराच वेळ मी समुद्राकडे बघतच राहिलो अविश्वासाने..

क्रमशः

शरद नारायण यादव